Trong những năm gần đây, hiện tượng trẻ em và thanh thiếu niên sử dụng ngôn ngữ thiếu chuẩn mực, hay nói tục, đang trở thành một thách thức lớn khiến nhiều phụ huynh và giáo viên trăn trở. Từ sân trường, không gian mạng xã hội đến các nền tảng trò chơi trực tuyến, không khó để bắt gặp những khẩu ngữ thô tục xuất hiện như một phần thói quen trong giao tiếp của giới trẻ. Phản ứng chung của người lớn thường là lo lắng, thất vọng, thậm chí quy chụp đây là dấu hiệu của sự suy thoái đạo đức. Tuy nhiên, dưới lăng kính của giáo dục học hiện đại và tâm lý học phát triển, phía sau những phát ngôn tiêu cực của trẻ không đơn thuần là câu chuyện về phép lịch sự xã giao, mà nó phản ánh sâu sắc môi trường sống, cơ chế tương tác xã hội và những nhu cầu tâm lý chưa được đáp ứng của chính các em.

Theo nghiên cứu học thuật của nhà tâm lý học ngôn ngữ Timothy Jay (2009), trẻ em tiếp xúc và hấp thụ các từ ngữ cấm kỵ (taboo words) từ rất sớm thông qua cơ chế bắt chước vô thức các mô hình hành vi xung quanh. Đáng chú ý, trẻ không chỉ tiếp thu bản thân “từ ngữ” mà còn tiếp thu cả “ngữ cảnh dụng học” (pragmatics context) của chúng (Jay & Janschewitz, 2008). Điều này đồng nghĩa với việc nếu trẻ thường xuyên chứng kiến người lớn sử dụng lời nói tiêu cực khi nóng giận hoặc giải tỏa áp lực, các em sẽ mặc định xem đó là một phương thức giao tiếp và giải quyết xung đột hợp thức trong đời sống.

Sự bùng nổ của công nghệ số càng làm trầm trọng hóa xu hướng này. Báo cáo chiến lược của tổ chức Common Sense Media (2021) chỉ ra rằng, trẻ vị thành niên dành trung bình hơn 7 giờ mỗi ngày cho các hoạt động giải trí trên màn hình. Trong không gian kỹ thuật số đại chúng đó, trẻ liên tục tương tác với các sản phẩm truyền thông, trò chơi trực tuyến và nội dung video chứa các yếu tố bạo lực hoặc ngôn từ lệch chuẩn. Để tìm kiếm cảm giác thuộc về nhóm bạn hoặc thiết lập bản sắc cá nhân, nhiều học sinh đã lựa chọn tái sản xuất các phát ngôn này như một công cụ giao tiếp mang tính thời thượng.

Bên cạnh áp lực từ không gian mạng, môi trường vi mô tại gia đình vẫn giữ vai trò cốt lõi trong việc định hình hành vi ngôn ngữ của trẻ. Vận dụng học thuyết kiến tạo xã hội của Lev Vygotsky (1978), sự phát triển nhận thức và các chức năng tâm lý cấp cao của trẻ được hình thành trực tiếp qua các tương tác xã hội có tính định hướng. Do đó, những đứa trẻ lớn lên trong môi trường gia đình thường xuyên xảy ra xung đột lời nói, bạo lực ngôn từ hoặc thiếu vắng sự lắng nghe thấu cảm sẽ có xu hướng sử dụng ngôn ngữ tiêu cực để phản chiếu lại thế giới xung quanh mình.

Tuy nhiên, trên phương diện tâm lý học phát triển, hành vi nói tục ở tuổi vị thành niên không hoàn toàn đồng nghĩa với sự “xuống cấp đạo đức”. Học giả Steven Pinker (2007) trong công trình The Stuff of Thought đã phân tích rằng ngôn từ chính là chiếc cửa sổ phản chiếu bản chất con người, và việc sử dụng các từ ngữ mạnh đôi khi chỉ liên quan đến cơ chế biểu đạt cảm xúc tức thời thay vì phản ánh bản chất nhân cách. Ở giai đoạn khủng hoảng tuổi dậy thì, trẻ thường sử dụng khẩu ngữ thiếu chuẩn mực như một cơ chế phòng vệ để giải tỏa áp lực tâm lý, phản ứng lại các tác nhân gây căng thẳng, hoặc như một nỗ lực khẳng định sự trưởng thành giả tạo nhằm tìm kiếm sự công nhận từ nhóm bạn đồng trang lứa. Dẫu vậy, nếu hành vi này kéo dài, mang tính xúc phạm cá nhân hoặc định hình thành thói quen giao tiếp hằng ngày, đó là một tín hiệu cảnh báo đòi hỏi sự can thiệp và định hướng sư phạm nghiêm túc từ phía nhà giáo dục.

Điều quan trọng nhất lúc này thuộc về năng lực phản ứng ứng xử của người lớn. Xu hướng phổ biến của nhiều phụ huynh và giáo viên khi đối diện với hiện tượng này là áp đặt các hình phạt nghiêm khắc, la mắng hoặc gắn nhãn tiêu cực cho học sinh. Tuy nhiên, các lý thuyết giáo dục thực nghiệm đã chứng minh rằng hình phạt dựa trên sự sợ hãi hiếm khi tạo nên sự thay đổi hành vi bền vững (American Academy of Pediatrics, 2016). Trẻ có thể lựa chọn thỏa hiệp bằng cách im lặng trước mặt người lớn nhưng sẽ tiếp tục giải tỏa ngôn ngữ tiêu cực ở những không gian thiếu sự kiểm soát.

Giáo dục ngôn ngữ, vì thế, phải luôn đi đôi với giáo dục cảm xúc và lòng tự trọng. Trẻ cần được hướng dẫn để nhận thức rõ ràng rằng lời nói không chỉ là công cụ phát thanh cơ học, mà là tấm gương phản chiếu vị thế văn hóa và có sức mạnh tác động trực tiếp đến người khác. Một phát ngôn thiếu kiểm soát có thể gây tổn thương tâm lý sâu sắc cho bạn bè, làm rạn nứt các mối quan hệ xã hội và phá vỡ bầu không khí an toàn tâm lý (psychological safety) trong cả lớp học lẫn gia đình.

Trong tiến trình định hình lại hành vi cho trẻ, gia đình chính là “trường học ngôn ngữ” đầu tiên và quan trọng nhất. Cách cha mẹ giao tiếp với nhau, phương thức ứng xử khi đối diện với khủng hoảng, và thái độ phản hồi trước những sai lầm của con cái đều trở thành khuôn mẫu hành vi mà trẻ sẽ mô phỏng. Một đứa trẻ thường xuyên sống trong bầu không khí quát mắng sẽ gặp khó khăn trong việc học cách ôn hòa. Ngược lại, một môi trường giàu tính nâng đỡ, tôn trọng và sẵn sàng lắng nghe tích cực sẽ là điều kiện lý tưởng để trẻ phát triển năng lực giao tiếp lành mạnh.

Các chuyên gia giáo dục khuyến nghị phụ huynh cần thực hành các nguyên tắc sư phạm cốt lõi:

• Làm gương mẫu mực trong ngôn ngữ sinh hoạt hằng ngày;
• Kiểm soát cảm xúc tiêu cực và tuyệt đối không sử dụng bạo lực ngôn từ khi nóng giận;
• Thiết lập các khoảng thời gian đối thoại chất lượng với con;
• Hướng dẫn trẻ các chiến lược quản lý cảm xúc và cách thức diễn đạt nhu cầu cá nhân một cách văn minh, đúng mực.

Khi phát hiện trẻ nói tục, mục tiêu của giáo dục không dừng lại ở một lời xin lỗi mang tính đối phó. Nhà giáo dục và phụ huynh cần giúp trẻ thấu suốt ba câu hỏi cốt lõi: Vì sao ngôn từ đó gây tổn thương cho người nghe? Có giải pháp ngôn ngữ nào thay thế tốt hơn trong ngữ cảnh này? Và làm thế nào để làm chủ hành vi khi cảm xúc tiêu cực dâng trào?

Song song với gia đình, nhà trường đóng vai trò kiến tạo môi trường văn hóa học đường tích cực. Một thiết chế giáo dục hiệu quả không được xây dựng đơn thuần bằng các điều khoản kỷ luật hay chế tài xử phạt xơ cứng, mà phải được dệt nên từ sự tôn trọng đa chiều giữa thầy cô và học sinh trong mỗi tiết học. Khi học sinh được tôn trọng quyền được lên tiếng, được đối xử công bằng và được khích lệ bằng các phương pháp kỷ luật tích cực, các em sẽ tự khắc hình thành xu hướng tự điều chỉnh hành vi để phù hợp với chuẩn mực chung của cộng đồng.

Trong một thế giới chuyển động không ngừng, nơi trẻ em tiếp xúc quá sớm với không gian mạng phức tạp và các luồng ngôn ngữ hỗn tạp, việc giáo dục lời nói trở thành một nhiệm vụ cấp thiết hơn bao giờ hết. Giáo dục chân chính không dừng lại ở việc ngăn cấm trẻ “đừng nói tục”, mà sâu xa hơn, đó là hành trình giúp trẻ học cách làm chủ thế giới cảm xúc bên trong, thấu cảm với người xung quanh và biết dùng sức mạnh của ngôn từ để xây dựng, kết nối thay vì làm tổn thương đồng loại. Bởi sau cùng, di sản giáo dục bền vững nhất mà người lớn để lại cho thế hệ mai sau không nằm ở những giáo điều lý thuyết, mà chính là cách chúng ta tư duy, sinh sống và sử dụng ngôn từ hằng ngày.

Tài Liệu Tham Khảo

• American Academy of Pediatrics. (2016). Media use in school-aged children and adolescents. Pediatrics, 138(5), Article e20162591. https://doi.org/10.1542/peds.2016-2591
• Common Sense Media. (2021). The Common Sense census: Media use by tweens and teens, 2021. Common Sense Media Research. https://www.commonsensemedia.org/research/the-common-sense-census-media-use-by-tweens-and-teens-2021
• Jay, T. (2009). The utility and ubiquity of taboo words. Perspectives on Psychological Science, 4(2), 153–161. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2009.01115.x
• Jay, T., & Janschewitz, K. (2008). The pragmatics of swearing. Journal of Politeness Research, 4(2), 267–288. https://doi.org/10.1515/JPLR.2008.013
• Pinker, S. (2007). The stuff of thought: Language as a window into human nature. Viking.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes (M. Cole, V. John-Steiner, S. Scribner, & E. Souberman, Eds.). Harvard University Press.